SAŁTYKOW-SZCZEDRIN Michaił Jewgrafowicz (właśc. M.J. Sałtykow, pseud. N. Szczedrin), ur. 15 (27) I 1826 Spas-Ugoł (gub. twerska), zm. 28 IV (10 V) 1889 Petersburg, prozaik i publicysta. Pochodził z bogatej rodziny ziemiańskiej. Okrucieństwo pańszczyźnianego życia, jak i despotyzm rodzicielskiej edukacji pozostaną na zawsze w pamięci S.-Sz. i znajdą artystyczne odbicie w wielu jego utworach. W dziesiątym roku życia został oddany do Moskiewskiego Instytutu Szlacheckiego, skąd w 1838 przeniesiono go, jako wzorowego ucznia, do carskosielskiego liceum, które ukończył w 1844. W liceum rozczytywał się w rosyjskiej i zachodniej literaturze, zwłaszcza w poezji A. Puszkina, M. Ler-montowa, H. Heinego, G.G. Byrona i in. Pod jej wpływem napisał szereg wierszy, z których kilka, poczynając od 1841, ogłosił drukiem, zyskując sławę "następcy Puszkina". Po ukończeniu nauki objął posadę urzędnika w Ministerstwie Spraw Wojskowych. W tym czasie zbliżył się do kółka pietraszewców (E Dostojewski, A. Pleszczejew), które stało się dlań "szkołą idei". Rozczytywał się w pismach W. Bielinskiego, filozofii L. Feuerbacha, dziełach C.H. Saint-Simona, Ch. Fouriera, V Consideranta, E. Cabeta, kształtując swój radykalno-demokratyczny światopogląd. Wpływ tych lektur uwidocznił się wyraźnie już w pierwszych jego opowieściach Protiworieczija (1847, Sprzeczności) i Zaputannoje dielo (1848, Zagmatwana sprawa), ogłoszonych w piśmie "Otieczestwiennyje Zapiski". Oskarżony o "dążenie do rozpowszechniania rewolucyjnych idei, które wstrząsnęły posadami całej zachodniej Europy", został S.-Sz. na polecenie władz zesłany na przymusową służbę do Wiatki (1848-55). Obserwacje, jakie tam poczynił, znalazły artystyczne uogólnienie w Szkicach gubemialnych (Gubiernskije oczerki, 1856-57). Książka ta, zawierająca zjadliwą krytykę prowincjonalnej biurokracji i zarazem przepojona głębokim współczuciem dla prostych ludzi, zyskała ogromne powodzenie wśród czytelników i przyniosła autorowi sławę pierwszego satyryka Rosji. W 1857, już z własnej woli, pisarz wstąpił na służbę państwową; pracował krótko w Petersburgu, a w 1858-61 był wicegubernatorem w Riazaniu i Twerze. Po krótkim okresie pracy w redakcji miesięcznika N. Niekrasowa "Sowriemiennik" (1863-64), gdzie rozwinął intensywną działalność publicystyczno-krytyczną, kontynuował karierę urzędniczą już jako prezes izb skarbowych w Penzie, Tulę i Riazaniu. Dopiero w 1868 ostatecznie porzucił służbę i całkowicie oddał się pracy literackiej. Wraz z N. Nie-krasowem, a po jego śmierci sani, był odpowiedzialnym redaktorem jednego z najbardziej poczytnych miesięczników epoki - "Otieczestwiennyje Zapiski". Już we wczesnej twórczości, na którą złożyły się, prócz utworów wymienionych, cykle opowiadań Niewinnyje rasskazy (1857-63, Niewinne opowieści) i Satiry w prozie (1859-62, Satyry prozą), satyryczna komedia Śmierć Pazuchina (Smiert' Pazuchina, 1857), oraz cały szereg artykułów publicystycznych, przejawił się wybitny talent satyryczny S.-Sz. Skala stosowanych przez niego form i stylów była uniwersalna - obejmowała szkic realistyczny i groteskę, scenkę dramatyczną i monolog, nowelę fantastyczną i miniaturę liryczną. Często uciekał się także do parodii i karykatury oraz ostrego pamfletu politycznego. Najpłodniejszy okres twórczości S.-Sz. przypada na lata 1868-84, kiedy pisarz wydał najlepsze swoje cykle satyryczne, jak Pis'ma o prowincyi (1870, Listy o prowincji), Priznaki wriemieni (1871, Oznaki czasu), Pompadury i pompadurszy (1863-74, Pompadurzy i pompadurzyce), Gospoda taszkientcy (1869-72, Panowie taszkientczycy), Dniewnik prowincyala w Pietierburgie (1872, Dziennik prowincjusza w Petersburgu), Błagonamieńennyje ńeczi (1876, Lojalne opowieści), Kultumyje ludi (1876, Ludzie kulturalni), W sriedie umieriennosti i akkuratnosti (1877, W sferze umiarkowania i stateczności), Sbornik (1879, Zbiór), Krugfyj god (1880, Okrągły rok), Za rubieżom (1881, Za granicą), Pisma k tiotieńkie (1882, Listy do ciotuni), Sowriemiennaja idillija (1883, Współczesna idylla) i wiele innych. W utworach tych ukazana została cała machina biurokra-tyczno-obszarniczego państwa, poruszone zostały najbardziej palące problemy epoki. S.-Sz. z niezwykłą zaciętością i demaskatorską pasją wyszydzał umierający świat feudalny, ośmieszał chciwość i egoizm klas uprzywilejowanych, przekupstwo .urzędników, powszechną korupcję wyższej administracji, nepotyzm- rządzących, okrucieństwo i grabieżcze zapędy młodej burżuazji rosyjskiej, gromił kolonizacyjną politykę caratu (w tym wobec Polski i in. podbijanych narodów) z jej całym aparatem szpiegów, donosicieli, żandarmów, "cywilizatorów o chwytliwych rękach" itd. Pisarz kpił z liberałów, drwił z reakcyjnej prasy M. Kalkowa i jego sprzymierzeńców, krytykował ideologię narodników z ich wiarą w gminę wiejską: Ubieżyszcze Monriepo (1879, Schronisko Monrepos). Szczytowym osiągnięciem satyry S.-Sz. w tym okresie są powieści Dzieje pewnego miasta (Istorija odnogo goroda, 1869-70) i Państwo Gołowlewowie (Gospoda Golowlowy, 1875-80). W pierwszej z nich, w formie parodii na osiemnastowieczną historię Rosji, dał S.-Sz. groteskowy obraz miasta Głupowa i jego rządców - horodniczych, symbolizujący współczesną satyrykowi Rosję, despotyczne rządy caratu i hierarchii urzędniczej. Z surowością opisywał również bierność i apatię mas ludowych, co wywołało gwałtowne ataki ze strony liberalno-konserwatywnej krytyki (A. Suworin i in.). Niejako przy okazji w rozdziale Podanie o sześciu horodniczynach (Skazanije o szesti gradonaczalnicach) zjadliwie wykpił "intrygę polską", którą niczym straszakiem posługiwali się autorzy powieści antynihilistycznych. W powieści Państwo Gołowlewowie ukazał natomiast degenerację i rozkład moralny rodziny szlacheckiej, tworząc w postaci Judaszka, głównego bohatera utworu, ponury i tragiczny zarazem typ świętoszka-obłudnika, jeden z najciekawszych w lit. światowej. Pewnym podsumowaniem, a zarazem kulminacyjnym punktem twórczości satyrycznej S.-Sz. są jego bajki społeczno-poli-tyczne, pisane przeważnie (prócz trzech) w latach 80. Najważniejsze z nich to: Opowieść o tym, jak jeden chłop nakarmił dwóch generałów (Powiest' o tom, kak odin muzyk dwuch gienierałow prokormił, 1869), Karaś idealista (Karas'-idieallst, 1884), Wiemy Trezor (Wlernyj Triezor, 1885), Liberał (Libierał, 1885), Konlsko (Konlaga, 1885), Bohater (Bogatyr', 1885), Christowa nocz (1886, Noc zmartwychwstania) - w Polsce wydane w tomie Kukły i ludzie (1950). Te mistrzowskie miniatury z ostrzem satyrycznym, zręcznie skrytym w alegorycznej szacie, poruszały najbardziej aktualne i drażliwe wydarzenia zachodzące w życiu Rosji. Poruszały też istotne problemy natury moralno-filozoficznej. Wymowę polityczną bajek S.-Sz. doceniły i władze carskie. Po zamknięciu w 1884 przez te władze pisma "Otieczestwiennyje Zapiski" za szerzenie "szkodliwych idei" i za bliskie związki z rewolucyjnymi organizacjami, S.-Sz. - już wtedy nieuleczalnie chory - zmuszony był drukować swe utwory w różnych, czasami ideowo obcych mu pismach, zwłaszcza w liberalnym miesięczniku "Wiestnik Jewropy". Opublikował tutaj dwa ostatnie wielkie swoje dzieła: cykl opowieści Drobiazgi życia (Miełoczi żyzni, 1886-87) i na poły autobiograficzną powieść Poszechońskle dawne dzieje (Poszechonskaja starina, 1887-89). W tych utworach, jak i w powstałym nieco wcześniej zb. Piostryje pis'ma (1884-86, Barwne listy), satyra nie odgrywała już decydującej roli. Satyra S.-Sz. była ściśle związana z epoką, w której powstała, toteż większość jego utworów bez historycz-no-literackiego komentarza jest mało zrozumiała dla współczesnego czytelnika. Dużą trudność stanowi także zawoalowany, aluzyjny, tzw. czopowy język, którym pisarz musiał się posługiwać z konieczności, chcąc uniknąć ingerencji cenzury. Mimo to szereg jego dzieł, dzięki swym wybitnym walorom artystycznym i ideowym, na trwałe weszło do skarbca kultury światowej, w tym i polskiej. Często odwoływał się do nich w celach egzemplifikacyjnych A. Swiętochowski. Na język polski utwory S.-Sz. tłumaczyli m.in.: L. Belmont, Cz. Jastrzębiec-Kozłowski, T. Łopalewski, S. Pollak, A. Stawar. T.Sz.
